QLOBUS

Bir qalanın sirri

2010-04-01T23:02:00.002+05:00

Uzun illər alimlər qalanın nə məqsədlə tikildiyini və onun tarixi barədə mübahisələr aparır

Bakıda bir yer var ki, özündə çoxlu sirrlər və müəmmalar qizlədir. Bu İçəri şəhər adlanan ərazidir. Burda hər bir daşın öz tarixi var. Qədim qalanın divarları bizə bir çox şeylərdən bəhs edə bilər, sadəçə eşitməyi istəmək və bacarmaq lazımdır. Məhz burda, İçəri şəhərdə, köhnə bir qala yerləşir. Bu tikilinin adı Qız qalasıdır.

Zərdüştlük məbədi və qədim rəsədxana

Uzun illər alimlər qalanın nə məqsədlə tikildiyini və onun tarixi barədə mübahisələr aparır. Belə bir müəyyən etmə var ki, qala müdafiyə və gözətçi funksiyasını yerinə yetirirdi, tikilmə vaxtı isə V-Xll əsrə aid olunur. Alim-arxitektor, professor Davud Axundov yeni sensasiyaya səbəb olan nəzəriyyə irəli sürüb. Onun nəzəriyyəsinə görə Bakının simvolu olan – Qız qalası - əslində zərdüştlük məbədi və qədim rəsədxanadır. Bu fikir əvvəl qəbul olunmuş, qalanın tikilmə məqsədi təsəvvürlərinin tam əksi idi.

Qədim Qavkaz Albaniyasının mədəniyətinə və incəsənətinə aid olan çoxlu sayda elmi işlərin müəllifi, professor Davud Axundov kompyuter texnoloqiyalarının köməyi ilə qalanın tarixi barədə yeni baxışa nail olub. Diqqətlə qalanın konstruksiyasını öyrənməklə, Axundov elə nəticəyə gəldi ki, bu tikili gözətçi funksiyasını yerinə yetirə bilməzdi və ələxsus müdafiyə məqsədləri üçün də yararsız idi. Qalanın ön tərəfində yerləşən pəncərələri tədqiq edərkən, professor maraqlı bir faktla üzləşib. Belə ki əqər qala mudafiyə funksiyasını yetirirdisə o zaman onun pəncərəli dörd tərəfə baxmalı idi. Bu pəncərələr isə yalnız bir tərəfə yönəlib, üstəlik aşağıya yonəlmək əvəzinə - hücumları dəf etmək üçün – yuxariya baxırlar. Bir maraqlı fakt daha – pəncərələrdən acılan mənzərə və onun kiçik ölçüləri hücumlardan mudafiyə olunmaq üçün imkan vermir. Bu faktlara əsasən söyləmək olar ki, qaladan müdafiyə olunmaq üçün istifadə edilməsi inandırıcı deyil.

Analojı qədim məbədlərə nəzər yetirməklə, professor tikilinin yeddi planet tanrılarının məbədi olduğuna qənaətinə qəlib. Araştırmalara əsasən, qala 8 mərtəbəli konstruksiyadan ibarətdir. Məbədin birinci mərtəbəsi qiriş, qalan 7-si isə müqədəs mərtəbələr sayılırdı.
Qaz kəməri ilə birləşən mərtəbələrdə quraştırılan ocaqlar, qalanın yuxarı meydançasında yeddigünbəzli tac təşkil edir. Məbədin yeddi yarusu sönməz od işıqı ilə təmin edilmişdir, bu da zərdüşlərə baş səcdəgahları, simvolu od olan, Ormuza səcdə etməyə şərait yaradırdı.

Tikili Qiza Misir piramidalarla həmyaşıddır

Qalanın qədimliyi barədə də fikir ayrılıqı var. İlk əvvəl iddia edilirdi ki tikili V, lX, Xll əsrlərə aiddir. Lakin bu məsələdə də professor Axundovun öz fikirləri var idi. Onun dediklərinə əsasən qala daha qədim tarixə malikdir. Bu tikili Qizada yerləşən Misir piramidalarla həmyaşıddır və onun tikilmə tarixi bizim eradan əvvəl Vll əsrə aiddir!
Bəs görəsən qalanın yaşını necə müəyənləştiriblər? Bu sirri açmaqa, qalanın pənçərələri kömək edib. Onların düzülüşü müdafiyə olunmaqdansa, səmanı seyr etməyə daha əlverişlidir. Topoqrafik araştırmalar aparmaqla və sonradan əldə olunan nəticələri zərdüşlük dini ilə əlaqələndirərək, professor Axundov ehtimal edti ki, qalanın hər bir pəncərəsi müəyən bir ulduza yönəlib. Sirius, Veqa, Antares və sairə. Lakin ulduzların bu günkü düzülüşü pəncərələrin istiqaməti ilə uyğun gəlmirdi. Bunun əsas səbəbi kimi Yer kürrəsinin hər 72 ildən bir öz fırlanma oxundan müəyən bir bucaqa yer dəyişmə etməsidir.

Astrofizik, professor Rəhim Hüseynovun köməkliyi ilə ulduzlu səmanın modeli tərtib olundu. Müəyən hesablamalar aparıldıqdan sonra müəyyənləştirildi ki, düz 2680 il əvvəl pəncərələr həmin yeddi ulduza yonəlmişdir. Bu Qız qalasına aid budun fərziyələri altust etdi.
Qalanın tarixinin yanliş hesablanmasının əsas səbəbi isə üstündə ərəb yazıları olan, tikiliyə quraştırılan tava daşının ekspertizası oldu. Müəyyən olundu ki, bu tava daşı tikilinin yamaqını düzəltmək məqsədi ilə sonradan quraştırılıb.

Qünəş sisteminin arxitektur proeksiyası

Vaqif Ələkbərov, elmi məqalələrin müəlifidir. Baxmıyaraq ki onun texniki təhsili var o elmə birbaşa aidiyati olan bir insandır. 20 ilə yaxin Ələrbərov tarixi araştırmalar aparır. Onun birneçə fərziyəsi alimlər tərəfindən qəbul olunub. Vaqif Ələkbərovuv dediyinə görə Azərbaycan tarixində çoxlu sayda müəmmalı məqamlar var. Bura Qız qalasının tarixini də aid etmək olar.
O araştırmalar apararkən qalanın qünəş sisteminin arxitektur proeksiyası olduğunu qənaətinə gəlib. Tikilinin 9 pəncərəsi var ki, bu da bizim günəş sistemini planetlərinin sayı ilə eynidir. Pəncərələr simetriyasız düzülüb və planetlərin hərəkət etmə traektoriasını əks etdirir. Ən böyuk beşinci pəncərəni, ən böyuk beşinci planet olan - Yupiterə, yedtinci “T” hərfinə bənzəyən pəncərə isə, Günəş sisteminin yeddinci planeti olan və başka planetlərdən fərqli perpendikulyar hərəkət edən Urana bənzətmək olar.
Bir maraqlı fakt daha, qalanın hündürlüyü 28,7 m bərabərdir. Günəş planetindən Günəş sisteminin ən uzag planeti, Urana gədər məsafə isə 28700 mln km təşkil edir.

Bahau – Baruk – Bakı

Qədim vaxtlarda Azərbaycanda zərdüşlüklə bərabər xristianlıq da geniş yayılmışdır. Belə olduqu halda, qalanın əhəmiyətini nəzərə alaraq, tikili barədə məlumatlar xristian mənbələrdə də oz əksini tapmalı idi. İncil salnamələrin birində konkret yer göstərilir:

“Albaniyanın Baruk şəhərində bir qala yerləşir. Bu qala insanların şəfa tapmasına kömək edir” (“Müqəddəslərin həyatı” Dmitri Rostotskiy).

Qız qalasının qədim zərdüşlük məbədi olmasına dair, Vll əsrin tanınmış tarixçisi olan Moisey Kalantuyskinin yazilarında da rast qəlmək olar.

“İsanın 12 şagirdlərindən biri, apostol Varfolomey, tanrının sözünü Kiçik Asiya və Hindistanda təbliğ etdikdən sonra Qafkaz Albaniyasına yola düşüb. Burda o özünə çoxlu sayda tərafdarlar əldə edib. Lakin bütün bunlar hökmdarın qardaşı olan, Astiaqın qəzəblənməsinə qətirib çıxardtı. O Varfolameyi Baruk şəhərinə gətirilməsinə əmr edib. Burda o zərdüşlərin məbədinin pilləkənlərin üstündə başı aşağı çarmıxa çəkilib, sonra isə dərisi soyulub”.

XlX əsrin tanınmış fransalı şərqşunası M. J. Sen-Marten yazırdı:

“Bakı şəhəri həm yerli əhali, həm farslar tərəfindən müqəddəs yer kimi qəbul olunur”

İngilis alimi Flinders Petri, Bakını misir mifoloqiyasının bizim eradan əvvəl lll əsrdə yazılmış, “Ölülər kitabında” bəhs edilən Bahau ilə eyniləştirirdi.
Bakı şəhərini adı ilə bağlı Kəsravi Təbrizinin də maraqlı yazıları olub. O Bakı sözünün Baqa-Van və Ateşi-Baquan sözlərindən əmələ qəlməsi barədə yazırdı. Bu sözlərin mənası isə “Tanrı şəhəri” kimi tərcümə olunur. Şəhərin belə adlanması isə burada yerləşən böyuk zərdüşlük məbədinin yerləşməsi ilə bağlıdır. Guman olunur ki həmin məbəd əslində elə Qız qalasının ozüdür.

Əzəmətli Qız qalası qədim memarların ustalıqının şahididir. Bakının simvoluna çevrilərək, bu qala özündə hələ çox sirlər gizlədir.

Noyşvanştayn meteoriti

2010-03-30T17:20:00.002+05:00

Avstriyanin Tirol əyalətinin Roytte bələdiyyəsi almaniyalı fizik və alpinist Karl Vimmerlə bir meteorit parçası üstündə məhkəmə çəkişməsinə başlamışdır. Vimmer meteorit parçasını Roytte bələdiyyəsi ərazisindən tapmış və bu tapıntı üçün 300 min avro tələb etmişdir.

Çəkisi 1,75 kiloqram olan meteorit "Noyşvanştayn 3" adlanır və yaşının 4,5 milyard il olduğu güman edilir. 2002-ci ildə Avstriya-Almaniya sərhədi ərazisinə meteorit parçaları düşmüşdür. Noyşvanştayn qəsri ətrafına düşmüş meteorit parçalarının yanaraq yer atmosferinə daxil olması bu sahədə ən yaxşı sənədləşdirilmiş hadisələrdən sayılır.

Həmin meteorit parçalarından olan "Noyşvanştayn 3"-ü tapanadək Vimmer aylarla meteoritin uçuş trayektoriyasını hesablamış və axtarışlar aparmışdır. Meteoriti Avstriya sərhəd ərazisində tapdıqdan sonra fizik onu zəngin meteorit parçaları kolleksiyasına malik Vyana Təbiət Tarixi Muzeyinə 300 min avroya təklif etmişdir. Lakin Roytte meri Helmut Vizeneqq Vimmer meteoritin Roytte ərazisində tapıldığına görə bələdiyyənin mülkü olduğunu bildirmiş, onun bələdiyyə orqanlarına verilməsi iddiasını qaldırmışdır. Məhkəmə işi Auqsburq Əyalət Məhkəməsinin icraatındadır. Bu məhkəmə çəkişməsi ilə də almandilli ədliyyə sistemində tam qaranlıq bir fəsil açılmışdır. Çünki indiyədək kosmosdan düşən cisimlərin sahiblik hüququ ilə bağlı qanunvericilikdə heç nə nəzərdə tutulmayıb.

Auqsburq Əyalət Məhkəməsinin vitse-prezidenti Maks Hofmayster müsahibə zamanı bildirmişdir ki, hal-hazırda tapıntı ilə bağlı əsas hüquqi sual hələ də cavablandırılmamış qalır. Belə ki, tapıntı məhkəmə tərəfindən xəzinə, yaxud təbiət hadisələrinin təzahürü kimi qiymətləndirilməlidir. Əgər meteorit məhkəmə tərəfindən xəzinə kimi qiymətləndirilsə, onda tapıntının dəyəri Vimmer və Roytte bələdiyyəsi arasında yarı bölünməlidir. Meteorit təbiət hadisələrinin təzahürü kimi qiymətləndirildiyi təqdirdə, Avstriya hüququna görə, kosmik cisim düşdüyü ərazi bələdiyyəsinə məxsus olacaqdır. Məhkəmə meteoritə 80 min avro qiymət qoymuşdur.

Balaca Bastard

2010-03-29T10:22:00.003+05:00

1955-ci ilin sentyabın 30-da iki oskar nominasiyasın sahibi Ceyms Dİn (James Dean) gümüşü rəngli Porsche 550 Spyder ilə (onu “Balaca Bastard” adlandırırdı) gedərkən qarşıdan gələn maşınla toqquşur və həlak olur.

Dinin qəza nəticəsində öldükdən sonrakı bir il ərzində həmin maşın iki dəfə əlavə qəza edir və nəticədə altı nəfər dünyasın dəyişir. Baş verən bu qəzalardan sonra “balaca bastard”ı al qırmızı avtomobil dizayneri Corc Baris (George Barris) alır. O, yığılan zaman mexanikin ayağının üzərinə düşür və qırılır. Baris sonra maşının mühərikkin və ötürücüsünü ayrılıqda iki həkimə satır. Onlar bir-birləri ilə yarışan zaman biri həlak olur, biri isə ağır yaralanır. Başqa bir adam isə onun təkərlərini alır və təkərdə baş verən yanğın sürücünü xəstəxanaya göndərir.

Balaca Bastard nümayiş olunmaq üçün avtomobil sərgisinə göndərilir. Amma avtomobil nümayişindən bir gün əvvəl həmin binada yanğın baş verir. Azca tozdan başqa Balaca Bastarda heç nə olmur, amma sərgidə olan bütün maşınlar yanıb kül olur. Sonra balaca Bastard yük maşınına mindirilir və Kaliforniyaya göndərilir. Yolda sürücü maşına nəzarəti itirir, Balaca Bastard yük maşınının kuzosunda düşür və qarşıdan gələn avtomobillə toqquşur. Balaca Bastard 1960-ci ildə Kaliforniya Yol Patrolu tərəfindən nümayiş olunduqdan sonra yoxa çıxır və bir daha görsənməyir.

Türk xalqlarının coğrafi kəşfləri

2010-03-26T19:07:00.002+04:00

Türk xalqlarının formalaşması

Qədim zamanlardan başlayaraq dünyanın ən böyük materiki olan Avrasiya məkanında formalaşan, onu öyrənən, kəskin təzadlı təbii mühitinə uyğunlaşan, təsərrüfat sahələrini mənimsəyən və ucsuz-bucaqsız bu yerlərə al-əlvan coğrafi adlar verən məhz türk xalqları olmuşdur. Onların formalaşdığı ərazilər qərbdə Aralıq dənizindən başlayaraq şərqdə Sakit okeana, şimalda Buzlu okeandan cənubda Kərkük-Həmədan istiqamətində keçən 35 şim.e. qədər uzanırdı. Türk xalqlarının yayıldığı geniş Avrasiya ərazilərində oxşar toponimlərə tez-tez rast gəlinir.

Bunun başlıca olaraq iki səbəbi vardır : birinci, müxtəlif ərazilərdə bir dil ailəsinə mənsub dillərlə danışan xalqların məskunlaşması; ikinci, yerin mənfi və müsbət relyef formalarının çalarlarını bildirən sözlərin eyni olmasıdır. B.Ə.Budaqov yazır:

"Türk dilli xalqların yayıldığı 10 mln.km2 – ərazilərdə yaşayan xalqlar arasında baş vermiş miqrasiya zamanı onlar ilk növbədə müqəddəs olan coğrafi, eləcə də şəxs adlarını özlərilə apararaq toponimik estafeti nəsildən-nəsilə, ərazidən əraziyə köçürmüş və beləliklə, onları yaşatmışlar".

Hunlar

Mərkəzi Asiyanın tarixinə dərin təsir göstərmiş qüdrətli köçəri xalqlardan biri də türk mənşəli hunlar (B.Ə.Budaqov, Türk uluslarının yer yaddaşı. Bakı, 1994, səh.87) olmuşlar. Hunların əsas yaşayış yerləri Mərkəzi Monqolustan və Transbaykalda olan hündür düzənliklər idi. Onların başçısı Mete xan e.ə. 209-cü ildə şərqə doğru hərəkət edərək Mancuriyanı, sonra şimala Böyük göl adlanan Baykalın cənubunu, Yenisey çayının yuxarı axınlarında yerləşən Tuva çökəkliyini, qərbdə Altay dağlarını, İrtış vadisini, cənubi Ural çöllərini tutmuşdur.

Sonrakı illərdə hunlar lap Avropanın içərilərinə qədər gedib çıxmışlar. Qərbi hunlar Qara və Azov dənizləri sahillərində məskən salmış və Dunay boyu əraziləri mənimsəmişlər. Bizim eranın beşinci əsrinin əvvəllərində hunlar Dunay sahillərində möhkəm dövlət yaradırlar və Atillanın başçılığı ilə 452-ci ildə hətta İtaliyaya gedib çıxmışlar. Şərqdə isə Çin hunlarla ticarət əlaqələrini genişləndirmək üçün e.ə.156-cı ildə «sərhəd bazarları» açırdı.

Beləliklə, e.ə. II-I əsrlərdə hunlar şərqdə Böyük Xinqana söykənən, qərbdə İrtış vadisinə çatan, şimalda Baykal gölündən başlayıb cənubda Qobi səhrasına qədər uzanan bir imperiya yaratmışlar. Ona görə də bütün əsaslarla deyə bilərik ki, Mərkəzi Asiyanın şimal hissəsini – Monqolustanı, Qərbi Sayanları, Altayı, Transbaykaliya və Baykal gölünün ilk kəşfçiləri məhz hunlar olmuşdur (şəkil 2).

VI əsrin ortalarından başlayaraq Asiyanın siyasi səhnəsinə yeni fəal qüvvə kimi Türk xanlığı daxil olur. Göstərilən dövrdə türklər xüsusi Orxon yazı icad edirlər. Daş üzərində həkk olunmuş belə yazılı abidələrdən görünür ki, türklər Şimali Monqolustan, Yenisey vadisi, Baykal ətrafı, Altay, Şərqi Türküstan, Orta Asiya və hətta Avropada Dunaya qədər olan ərazilərdə yayılmışlar.

Artıq 560-cı illərin əvvəllərində türklər Qazaxıstan çöllərini bütövlükdə öz tərkibinə qatırlar. Eyni vaxtda şərqə doğru hərəkət edərək Mərkəzi Tuvaya, Yeniseyin yuxarı axınlarına daxil olurlar. Türklər Anqara çayının Yeniseylə qovuşduğu yerə çıxaraq ətrafda olan yerli tayfaları özlərinə tabe edirlər. Qərbi Sayanların qarlı aşırımını keçən türklər Minusink çökəkliyinə daxil olurlar, buradakı qırğız tayfalarının torpaqlarını zəbt edirlər və bununla da orta Yeniseyin kəşfinin əsasını qoyurlar.

Şərqdə bilavasitə Çin ərazilərinə söykənən Türk xaqanlığı Mərkəzi Asiyadakı Soqdiyanadan keçib qərbə doğru uzanan ticarət yollarını öz nəzarəti altında saxlayırdı. Həmin yollarda türk, ərəb, iran və b. tacirlər sərbəst fəaliyyət göstərirdilər.

Mərkəzi Asiyadakı türklərin hökmranlığı dövründə soqdiyanalılar nəinki ticarətlə həm də yeni torpaqları məskunlaşdırmaq fəaliyyəti ilə də məşğul olurdular. Yaranmış əlverişli şəraitdən istifadə edən soqdiyanalılar VI əsrin ikinci yarısında böyük məsafə qət edərək Yeddigöl-dən (Semireçye –rus.) Baykala gəlib çıxırlar və Anqara çayı sahillərində məskunlaşaraq, özləri ilə gətirdikləri yüksək əkinçilik mədəniyyətini yayırlar. Onlar hətta Anqara və Yenisey çayları vasitəsilə lap şimala üzərək hazırkı İqarka şəhərinə qədər gəlib çıxırlar. Mərkəzi Asiyanın müxtəlif cənub malları şimala qədər aparılırdı. Əks istiqamətdə isə qiymətli xəz dərilər gətirilirdi. Deməli, məhz Mərkəzi Asiyanın türk tacirləri belə böyük əraziləri əhatə edən şimal-cənub ticarətinin ilkin əsasını qoyanlardan olmuşlar.

Monqol-tatar feodal imperiyası

Çingiz xanın sərkərdəliyi altında monqollar böyük imperiya yaradırlar. Onlar Baykal ətrafını, Amur çayının yuxarı axınlarını öz imperiyasına qatdıqdan sonra ucsuz bucaqsız Kulunda, Barabi və İşim çöllərini tuturlar və Orta Urala qədər qalxırlar. Orta Asiyanı tutan Çingizxan Səmərqəndi öz iqamətgahına çevirir. Çingiz xanın dövründə monqollar ilk dəfə Burkan-Kaldun yaylasının (hazırkı Xanqay) və buradan öz mənbəyini götürən doqquz çayın, o cümlədən Kerulen, Onon (Amurun hövzəsi) və Selenqanın bir sıra qollarının coğrafi səciyyəsini vermişlər.

Monqollar ilk dəfə Kem çayının (Yenisey) böyük hissəsi ilə tanış olurlar, onun Anqaraya töküldüyünü ehtimal edirlər, bu çayın isə Böyük dənizə (Kara d.) axdığını, hər yerdə çoxlu gümüş yayıldığını qeyd edirdilər.

Artıq XIII əsrin birinci yarısında monqol-tatar feodal imperiyası geniş əraziləri: Monqolustanı, Şimali Çini, Koreyanı, Tanqutu, Mərkəzi və Orta Asiyanı, Zaqafqaziyanı, İranı, Əfqanıstanı əhatə edirdi. Rusiya ərazisi Qızıl Ordanın vassalı vəziyyətinə düşmüşdür. Volqa-Kama torpaqları və qıpçaq çölü Qızıl Ordanın tərkibinə qatılır. Monqol-tatarları tutduqları ərazilərdə, o cümlədən Rusiyada ən böyük ziyanı şəhərlərə vururdular, onların çoxunu dağıdırdılar. Belə ki, həmin şəhərləri özləri üçün təhlükəli müqavimət mərkəzi sayırdılar.

Çingiz xanın Səmərqənddə olan iqamətgahına dəvət etdiyi Çan Çunya türk xalqlarının əraziləri haqqında zəngin materiallar toplamışdır. Pekindən hərəkətə başlayan Çan Çunya Xalxin Qol çayını, Şimali Monqolustanı, Altay dağlarını, Şərqi Tyan-Şanı seyr edir. O, Tyan-Şan dağları haqqında yazırdı: buludlar qədər hündür, qum dənələri qədər ağdır». Tyan-Şanın Cunqariya düzənliyinə baxan şimal yamacından keçərək qərb istiqamətində hərəkət edən Çan (Sayram-Nur duzlu gölün ətrafına fırlanaraq İli, Talas çaylarının vadisinə enir və 1221-ci ildə gəlib Səmərqənd şəhərinə çatır. Çan Çunya keçdiyi ərazilərdəki yayla və dağlar, çaylar, göllər, səhralar haqqında qiymətli məlumatlar verir. Onun sadaladığı coğrafi adların çox böyük əksəriyyəti türk mənşəlidir. Bu da Mərkəzi Asiyanın məskunlaşmasında türk xalqlarının böyük zəhmətinin sayəsində əldə edilmişdir. Mərkəzi Asiyada ticarətin inkişafında, onun yollarının qorunmasında əsrlər boyu bu yerlərin hökmranları olmuş türk xalqlarının rolu danılmazdır.

Elm

Türk xalqlarının yetişdirdiyi bir sıra görkəmli alimlər riyazi coğrafiyanın, astronomiyanın inkişafında Asiyanın və xüsusilə Yaxın və Orta şərqin öyrənilməsində əsas rol oynamışlar. Bu alimlərin bir çoxu öz yaradıcılığını o dövrün iri elm və mədəniyyət mərkəzlərində, o cümlədən Bağdadda, Səmərqənddə, Marağada davam etdirirdilər.

Böyük türk alimi Əl-Xarəzmin kitabları coğrafiya və astronomiyanın riyazi hesablama məsələlərinə və həmçinin məntəqənin coğrafi enliyi və uzunluğunun dəqiq müəyyən edilməsinə və s. həsr olunmuşdur.

Əl-Xarəzmin «Yerin mənzərəsi kitabı» hətta ərəb coğrafiya Ədəbiyyatının simasını müəyyən edirdi. Onun kitabında Yerin 2402 məntəqəsinin koordinatının müəyyən edilməsinin özü coğrafiya tarixində təqdirə layiq hesab olunurdu.

Xarəzmli böyük ensiklopediyaçı alim Əl-Biruni XI əsrin ən böyük coğrafiyaşünası hesab olunur. Əl-Biruni tarix, etnoqrafiya, təbiətşünaslıq, riyaziyyat, astronomiya, mineralogiya və s. elm sahələrinə aid 150-dən çox əsərin müəllifidir. Özünün uzun səyahətləri zamanı İran yaylasını, Mərkəzi Asiyanın böyük hissəsini öyrənmişdir. Əl-Biruni Pəncaba etdiyi səyahət zamanı hind elminə və mədəniyyətinə aid topladığı materiallar və özünün empirik müşahidələri əsasında Hindistana həsr olunmuş iri həcmli əsər yazmışdır. Orta Asiyanın topoqrafiyasına dair əsərində Amu-Dərya çayının bir neçə dəfə öz yatağını dəyişməsi barədəki tədqiqatları xüsusilə maraqlıdır. Əl-Biruni Yerin günəş ətrafında hərəkətini Kopernikdən 500 il əvvəl söyləmişdir. Dünyanın bir çox ölkələri, şəhərləri, o cümlədən Azərbaycanın o zaman məlum olan böyük şəhərlərinin enlik və uzunluq dairələrini göstərmişdir. Ömrünün sonuna yaxın yazdığı «Mineralogiya» kitabında müxtəlif mineralların və qiymətli daşların mənşəyi, xarakteri və mədənləri haqqında geniş məlumat vermişdir.

Orta Asiyanın ilk türkşünas-ensiklopediyaçı alimi Mahmud Kaşqari həm də coğrafiyaşünas və səyahətçi olmuşdur: «türklərin bölgələrini, kəndlərini və çöllərini qarış-qarış gəzmişdir. Uzun illər o, türk, oğuz, qırğız şəhərlərini, kəndlərini, düşərgələrini dolaşaraq onların lüğətini yazmışdır». Nəticədə M.Kaşqari Xəzərin şərq sahillərindən başlamış Lobnor gölü meridianına və İli çayı enliyindən Kaşqariyanın cənub sərhədlərinə qədər olan geniş ərazini öyrənmiş, Orta və Mərkəzi Asiyanın bir hissəsinin ilk rayonlaşdırılmasını aparmış və türk xalqları və abidələrinin məskunlaşma sərhədlərini və yerlərini böyük dəqiqliklə müəyyən etmişdir.

Onun məşhur «Divani-lüğət it-türk» (1072-74) əsərində türk qəbilələri, çoxlu dağ, çay, göl, ölkə və dövlətlər haqqında geniş məlumatlar toplanmışdır. Tyan-Şan və Yeddigöllük, İssık-Kul gölü, Balasaqun dağları (Qırğızıstanda), Altay vadisi və İli çayı və s. ən müfəssəl şəkildə səciyyələndirilmişdir. O, Narının yuxarı hövzəsində olmuş, Çatırgöl və Siziç (Songöl) gölünü qeydə almışdır. «Divan»ın sonuna əlavə olunmuş xəritə Mahmud Kaşqari dövründə türkdilli xalqların yaşadığı ərazilərin təsvirini verən ilk xəritədir. O, bir sıra paralel formada düzülmüş Qərbi Tyan-Şan dağ sistemini öz xəritəsində daha düzgün əks etdirmişdir. Kaşqari Manqışlak (Manqıstan) yarımadası ilə də tanış idi – bu yarımadaya ilk dəfə məhz onun xəritəsində rast gəlinir.

Azərbaycan alimlərinin töhfələri

Türk xalqlarının tarixi coğrafiyanın formalaşmasında Azərbaycan alimləri də gözəl töhfələr vermişlər. Orta əsrlərin məşhur Azərbaycan astronomu, riyaziyyatçısı, Marağa rəsədxanasının əsasını qoyan Məhəmməd Nəsrəddin Tusi (1201-1274) Yerin fəzada vəziyyətini göstərmiş və dərəcə torunu tərtib etmişdir. Astronomiya və coğrafiyaya aid qiymətli mülahizələr irəli sürmüşdür. Tusinin Təbriz yaxınlığındakı rəsədxanası uzun illər ali tədris mərkəzi kimi fəaliyyət göstərmişdir. M.N.Tusi triqonometriyanın əsasını qoymuşdur. Onun ölkə iqtisadiyyatına, idarəetməyə, şəhər təsərrüfatının təşkilinə aid qiymətli fikirləri olmuşdur.

XV əsrdə yaşamış ərəb və fars dillərində yazmış Azərbaycan alimi Əbdürrəşid İbn-Saleh Bakuvini (1402-1473) coğrafiyaya aid bir sıra qiymətli əsərləri bizə gəlib çatmışdır. Onun «Abidələrin» xülasəsi və qüdrətli hökmdarın möcüzələri kitabı akad. Z.M.Bünyadzadə tərəfindən ərəb dilindən rus və azərbaycan dillərinə tərcümə edilmişdir. Bu kitabda Yer səthi yeddi iqlim qurşağına ayrılmış, bu qurşaqların əhatə etdiyi ölkələr, şəhərlər, iri yaşayış yerləri və tarixi abidələri haqqında müxtəlif məlumatlar verilmişdir.

Bakı haqqındakı məsələlərə geniş yer verilmiş, müəllif barədə qiymətli mülahizələr yazılmışdır. O, Bakıda anadan olmuş və Qahirədə vəfat etmişdir.

"Coğrafiya tarixi", Tapdıq Həsənov, Əbdürrəhim Hacızadə, Bakı, 2001

Zərdüşt dini

2010-03-26T11:57:00.007+04:00

Zərdüştlük İslamdan əvvəl İran və Azərbaycanda ən geniş yayılmış dindir

Az qala iki yüz ildir ki, qədim yunanların Zoroastr adlandırdıqları Zərdüştün (Zaratuştra) - Zərdüştilik dininin yaradıcısı sayılan bu dahi şəxsin harada anadan olması məsələsi elmdə mübahisələr doğurmaqdadır. Bu məsələ hələ də müəyyənləşdirilməmiş qalır. Müasir zərdüştilər və orta əsr müsəlman tarixçilərinin əksəriyyəti (Biruni, Balazuri, Qəzvini, Yaqut əl-həməvi və b. ) zərdüştiliyin son dövr mənbələrinə əsaslanaraq, belə hesab edirlər ki, Zərdüşt Azərbaycanda doğulmuşdur. Çağdaş tədqiqatçılar onun doğum yeri kimi Orta Asiyanı və hətta Rusiyanı da göstərirlər. Bununla birlikdə çoxsaylı rəsmi atəşgahları öz qoynunda saxlamış Azərbaycanın atəşpərəstlərin müqəddəs kitabı Avestanın yaranmasında və yayılmasında , eləcə də zoroastrizmin dövlət dini səviyyəsinə qaldırılmasında böyük rol oynadığı halhazırda hamı tərəfindən qəbul olunur.

Zərdüştilərin ən müqəddəs saydıqları üç atəş-gahdan biri - Adurquşnasp (bəlkə Azərkəşəps?) burada, Şiz (indiki Təxti Süleyman) şəhərində yerləşirdi.

Üç min il bundan qabaq ( qədim salnamələrə görə, Zərdüşt Makedoniyalı İsgəndərdən 258 il əvvəl yaşamışdır) Azərbaycanın cənubunda yerləşən Ürmiyə şəhərində Zbar dağının ətəyindəki Dərəcə çayının sahilində tikilmiş sarayda Puruşaspa adlı bir kişi yaşayırdı. Onun arvadının adı Doqdo idi. Onların Zərdüşt adlı bir oğlanları vardı. Orta əsrlərdə yaranmış "Zərdüştnamə" adlı kitabda deyilir ki, uşaqlıqda Zərdüşt yaşıdlarından heç zaman ağlamaması və daim öz gülüşü ilə evlərini ilahi nura qərq etməsi ilə seçilirmiş. hələ uşaqlıq çağında o, öz müdrikliyi ilə seçilir və şərə qulluq edən sehrbazların onu aradan götürmək cəhdləri həmişə uğursuzluqla nəticələnir. Erkən yaşlarından ruhanilərdən dərs alan Zərdüşt on beş yaşından kamil bir din xadimi kimi həqiqət axtarışı ilə dünyanı dolaşmağa başlayır.

Otuz yaşında o artıq yeni dinin yaradıcısı kimi peyğəmbərlik səviyyəsinə yüksəlir. Öz vətənində həmfikirlər tapmayan Zərdüşt yeni təlimini yaymaqdan ötrü şərqə tərəf üz tutur. 0 səhər müqəddəs çayı keçərkən səmavi ruhlardan Bəhmən onun qarşısında nazil olur və Zərdüştü Tanrının Ahura Məzdanın yanına qaldırır. Dərgahda Zərdüşt ilahidən vəhy alır. Buradan cəhənnəmə düşən Zərdüşt onu öz dinindən döndərmək istəyən şər ruhu Anhra Manyu (Əhrimən) ilə görüşür. Əhrimən istəyinə çata bilmir və Zərdüşt köylərdən enərək öz təlimini "Avesta" adlandırdığı müqəddəs kitabda ifadə edir. Şər ruhlar onu burada da təqib edirlər, lakin hər dəfə Zərdüşt "Avesta"-dan dualar oxumaqla onları qova bilir. İlhamını köylərdən alan Zərdüşt ağ libasa bürünüb əlinə müqəddəs od və sərv ağacından əsa alaraq şah Viştaspın sarayına yollanır və onu öz dininə gətirir. Qonşu hakimlər Viştaspın ata-baba dinindən dönməsindən narazı qalaraq, onun üzərinə hücuma keçirlər. Viştasp qələbə çalır və Zərdüştün təlimi onun ölkəsində möhkəmlənir. Viştasp Baktriyada atəşgədələr tikdirir. Öz ömrünün son illərini burada yaşayan Zərdüşt ya şər sehrbazlarının, yaxudda düşmən əsgərlərinin əli ilə öldürülür.

Zərdüştilik əxlaqı

Zərdüştilik əxlaqı xeyirxah fikri, xeyirxah sözü, xeyirxah əməli nəzərdə tutur, səxavəti, doğruculuğu, arzu və istəklərdə mötədilliyi təbliğ edir, zülm və qanunsuzluqdan çəkinməyə çağırır. İnsan odun, suyun və torpağın təmizliyini qorumalıdır. Yeni din - Mazdyasna (zərdüştlük) nəinki şərqdə qələbə çalır, həm də qərbdə yayılır. Bu, dünyanın ən qədim dini idi. İlk dövlət dini kimi o, sonralar yaranmış dinlərin- İudaizmin, Xristianlığın, Müsəlmanlığın və Buddizmin inkişafına əhəmiyyətli təsir göstərdi. Sonradan zorla müsəlmanlaşdırılan zərdüştilər Azərbaycanı bu dinin və Zərdüştün vətəni hesab edirdilər.

Azərbaycanda zərdüştlük

Yampolski belə hesab edirdi ki, Azərbaycan zərdüştlük üçün bir növ, papa vilayəti rolunu oynayıb. Ən nüfuzlu atəşpərəst məbədləri Azərbaycanda yerləşirdi. Zərdüştlük ideologiyasının yayıcıları kahin-maqlar da Azərbaycanın yerli xalqı idilər. Maq sözü öz əsl mənasından başqa həm də sehrbaz, cadugər anlamında bütün dünya dillərinə keçib.

Azərbaycanda maq-muğ adı Kür sahilindəki Muğan düzü - maqların düzü və yer adı bildirən bir çox sözlərdə- Muğanlı, Muğan və s. daşlaşaraq, qalıb. Həmin yer adları Azərbaycanın hər tərəfinə səpələnib. Müsəlmanlar arasında “muğan” - “zərdüşti”, yaxud “atəşpərəst” demək idi. Qədim ilahi musiqimiz olan muğam da muğların (maqların) ilahi nəğməsimənasındadır.

Bu günə qədər azərbaycanlılar arasında zərdüştiliklə bağlı çox adətlər yaşamaqdadır. Zərdüşt adı və daxma sözü geniş yayılıb. Hər il zərdüştilərin müqəddəs bayramı olan Novruz qeyd olunur. Bu zaman tonqallar qalanır, adamlar odun üstündən tullanır, şamlar yandırılır, səməni qoyulur, bitkilərdən hazırlanan bayram yeməkləri bişirilir və s.

Azərbaycanın çox yerlərində indiyəcən yanan şamı üfürüb söndürmək, yanan ocağa su tökmək günah sayılır. Şamın, çırağın və s. bu kimi şeylərin evdə qəflətən sönməsi yaxın vaxtlarda ailə üçün bədbəxtlik gözlənildiyindən xəbər verir. Odu söymək, yaxud oda boş yerə and içmək böyük günahdır. Odu su ilə söndürmək olmaz.

Su da müqəddəsdir-onu da söymək olmaz və ona boş yerə and içmək günahdır. Özlərinin ritual mənasını indiyəcən saxlamış “səməni halvası”, “aş” və “paxlava” da zərdüştilikdən qaynaqlanan xörəklərdir. Dəstamaz almaqla gündə beş dəfə dua etmək ritualı isə müsəlmançılıq vasitəsi ilə saxlanıb.

Azərbaycanda yaranıb yayılmış hürrəmilik, məzdəkilik, hürufilik kimi dini cərəyanlar da zərdüştilikdən qidalanıblar. Belə hesab olunur ki, şiəliyin yaranmasında da zərdüştiliyin əhəmiyyətli rolu olub. Zərdüştilərin Tanrı bəxşişi hesab etdikləri əsas müqəddəs ünsürlər Su, Od, Torpaq, Hava və Qauş-Urvan-öküz ruhu idi. Bu kultlara müvafiq ilahlardan başqa müxtəlif təbiət qüvvələri ilə bağlanan illahlar- Göy, Torpaq, Günəş, Ay, Külək və s. ilahları da var.

Gündəlik ibadətlər od və su vasitəsilə Tanrıya qurban və nəzir verməkdən ibarətdir. Oda və od ilahəsi Atura, həmçinin suya və su-bərəkət ilahəsi- Anahita xidmət etməkdən ötrü xüsusi məbədlər tikilirdi. Azərbaycanda Tanrının ən qüdrətli enerjilərindən olan oda sitayişlə əlaqədar bir fakt da diqqəti çəkir. “Azərbaycan” sözünün mənası bütün yozumlarda Odlar Yurdu anlamını verir. Atəşgahlarda od mehrab şəklində olan altlıqlardan çıxır və məbədlərin yüksək damlarına qədər ucalırdı. Zərdüşti məbədləri “Atəş yeri”, yaxud “Atəş evi”adlandırılırdı.

Son vaxtlar aparılan təqdiqatlara görə on minillər boyu Azərbaycanda sitayiş məskənləri olubmuş. Buna sübut kimi Abşeron və Qobustandakı qayaüstü rəsmləri göstərmək mümkündür. Abşeronun əsas mazdai və zərdüşti mərkəzlərindən biri olması haqqında elmə hələ çoxdan xeyli üzdə olan dəlil-sübut məlumdur. Bunlardan birincisi, burada indiyə qədər parsların yaşamasıdır. Onlar müsəlmanların təqiblərindən buraya qaçmış zərdüştilərin-azəri türklərinin varisləridir.

NovXana qəsəbəsi. Novruz - yeni gün. Novruz oda həsr olunur və yazda gecə ilə gündüzün bərabərləşdiyi gün bayram edilirdi. Belə hesab olunurdu ki, Zərdüşt bü gün anadan olub. Bu gün də azərbaycanlılar Novruz öncəsi ölənləri yad edir, onların qəbirlərini ziyarət edir, məzarların üstünə səməni və bayram xonçasıdüzürlər.

Atəşpərəstlər yeni ilin birinci günündə ilk sözü ağızlarından çıxarmazdan qabaq "axar suya" deyərlərmiş. Bu adət Azərbaycan bir çox bölgələrində indiyə qədər qorunub saxlanılıb. Bundan başqa, həmin gün evdə olan bütün suları boşaldıb təzəsini doldurmaq zəruri sayılırdı.

Antik dövrün müəllifləri Albaniyadakı müqəddəs yerlər və Xəzər adalarında daim yanan odlar barədə danışırlar. Qədim salnamələr və yerli rəvayətlər göstərir ki, İçərişəhərdəki Cümə məscidi və alban kilsəsi Od və Su məbədlərinin yerində tikilib. Pirallahıda çox müqəddəs sayılan atəşgədə olub. Zərdüştilərin pərəstiş etdikləri Öküzün təsviri İçəri şəhərdən və onun ətraflarından çıxan çoxsaylı arxeoloji qazıntılarda da müşahidə olunur.

Azərbaycan alimlərinin ixtiyarında Bakıdakı məşhur Qız qalasının qədim zamanlarda zərdüştilik məbədi olması haqda da xeyli materiallar vardır. Bir çox alimlər Abşerondakı çoxsaylı qalaları da məbəd hesab edirlər. Hələ orta əsrlərdə Azərbaycan coğrafiyaşünası Bakuvi həmin qala-məbədlərin mövcudluğundan bəhs etmişdi. Bunların bir çoxunun müdafiə məqsədi daşıması heç də onların məbəd təyinatına zidd gəlmir. Bəzi xristian kilsələri də bu cür ikili səciyyə daşıyır.

Qalaların yaxşı vəziyyətdə qalmasını onların müdafiə xarakterindən başqa həm də Yaxın Şərqə səlcuq və monqolların gəlməsindən sonra Abşeronda zərdüştiliyin dirçəlməsi ilə izah etmək olar. Bu dövrlərdə zərdüştilər müsəlman təqibləri altında əsas etibarilə cənuba- Fars vilayətinə qaçmış və orada Türkabad və Şərifabad şəhərlərində zərdüştiliyin yeni mərkəzlərini yaratmışdılar. Görünür, elə həmin illərdə zərdüşti qaçqınlar Abşeronda da peyda olmuşlar.

Zərdüştük Toponimləri

Abşeron toponimlərinin əksər qismi zərdüştiliklə bağlıdır. Əgər Abşerondakı bütün qalaların Od Məbədi (Pir), yaxud bunların nəzdində “Sükut qüllələri” olması fikrini qəbul etsək, aydınlaşar ki, niyə bunlar yonulmuş daşlarla cidd-cəhdlə hörülüb işlənirdi. Mərdəkandakı Məbəd-Qala xalq arasında Zərdüştiliyin görkəmli müdafiəçisi Babəkin adı ilə Babək Qalası da adlanır.

İkincisi, Abşeron toponimiyasında göstərilən kultlarla əlaqədar zərdüştilik terminləri də az deyil. Misal üçün, Bakı sözünün kökü olan Baqavan - Bağ–Tanrı, van-yer, Tanrıya tapınanların məskəni, Qala-Atəş çatılan məbəd, Nardaran - od yaradan, od yeri mənasını verən Xırdalan, dəyirmi məbəd mənasını verən Kürdəxana, müqəddəs yer mənasına gələn Keşlə, sahil hücrəsi anlamını verən Zuğulba, su ilahəsinin məbədi mənasında olan Suraxana, od məbədi mənasını daşıyan Atəşgah, Qız qalası, Tanrının qədim adlarından birini yaşadan Ramana və s.

Bu təsvirlərdən biri də Qoşa Qala qapıları üzərində iki Səfəvi şirinin arasında əks olunub. Simvolik mənada bu şəkil Bakıda və Abşerondakı son zərdüştilərin Şah Abbasın adamları tərəfindən məhv edilməsini göstərir. Bundan başqa Qoşa Qapı ifadəsini Qauş-qapının yəni - Öküz qapısının təhrif olunmuş forması kimi də qəbul etmək mümkündür.

Orta əsrlərin dulusçuluq sənəti tədqiqatçısı xanım Hüseynova Azərbaycanda, o cümlədən Abşeron və Bakıda tapılmış keramika məmulatları üzərindəki damçaları araşdıraraq, belə bir qərara gəlib ki, bu qabların çoxusu Nizami dövründə atəşpərəst mərasimlərində istifadə olunmaq məqsədilədüzəldilib.

Zəngin atəşpərəst ənənələrinə malik İran və Orta Asiyadan gələn zərdüşti türklər qədim zamanlardan onlara məbədlər mərkəzi kimi məlum olan bu yerlərdə köhnə məbədləri bərpa etdirir, yenilərini qurdurur, islamın səngitdiyi adət-ənənələri dirçəldirlər. Maraqlıdır ki, burada da Türkabad-Türkan yaranır. Türkan Abşeron yarımadasından “Əbədi Odlar” adasına- Pirallahıya keçidin üzərində yerləşir və buranın, eyni zamanda qonşu məntəqənin adı-Abşeron bu və ya digər şəkildə su kultu ilə əlaqədar olmalıydı.

Zərdüştilərin təqvimlərində hesab hər biri 30 gündən ibarət 12 aya bölünmüş 360 günlük illərlə aparılırdı. Həmin 12 ayın və bu ayların 30 gününün hər biri ilahlardan birinə ithaf edilir və bu ithaf da dini bayramlarla qeyd olunurdu. Bəzən elə olurdu ki, həm ay, həm də gün eyni tanrıçaya ithaf edilirdi və həmin günlərə düşən bayramlar daha təntənə ilə keçirilirdi.

Bayramlarda hamı Atəşgaha yığışıb yeyər-içər, şənlənərdi. Zərdüşti kahinləri ibadətə layiq 30 başlıca tanrıça tanıyırdılar. Abşerondakı indiyə qədər məlum olan məbəd-qalaların da sayı təqribən bu qədərdir. Sonuncu- 25-ci qala bu yaxınlarda Sabunçuda müəyyən olundu ki, burada da parslarməskunlaşıbmış.

Beləliklə, bütün bu deyilənlər sübut edir ki, Azərbaycan ən qədim dövrlərdən zərdüştlüyün əsas mərkəzi, ən qədim dini biliklərin, yüksək mədəniyyətin vətəni olub. Odlar Yurdu bəşər sivilizasiyasının ən qədim beşiklərindəndir və dünyanın ilk insan məskənlərindən biridir.

Zərdüştün təlimi

Zərdüştün təlimi oturaq heyvandarlığı və əkinçiliyi müdafiə edirdi. Bu təlim təkallahlılığı irəli sürür və dünyada iki əbədi başlanğıcı - Xeyirlə Şər arasında daimi mübarizənin getdiyini təbliq edirdi. Bu təlimə görə insan ömrünün mənası Əhrimənlə mübarizədə Ahura Mazdaya kömək göstərməkdir. Son nəticədə Ahura Mazda qələbə çalmalı və şəri yer üzündən biryolluq silməlidir. Zərdüştilik əxlaqı xeyirxah fikri, xeyirxah sözü, xeyirxah əməli nəzərdə tutur, səxanəti, doğruculluğu, arzu və istəklərdə mötədilliyi təbliq edir, zülm və qanunsuzluqdan çəkinməyə çağırır. İnsan odun, suyun və torpağın təmizliyini qorumalıdır. Odu və torpağı meyitlərlə murdarlamaq olmaz. Buna görə də cəsədləri yüksəkliklərdəki daşlıq yerlərdə, yaxud belə yerləri xatırladan daxma (sükut qülləsi) adlı daş tikililərdə qoymaq lazımdır ki, qurd-quşa yem olsun. Sümüklər də torpağı murdarlamamaqdan ötrü xüsusi yerlərdə saxlanır.

Zərdüştilərin təlimi onların müqəddəs kitablarında, daha doğrusu, müqəddəs kitablar toplusu "Avesta"-da ifadə olunub. Zərdüşti kahinləri belə bir fikir yayırdılar ki, guya həm "Qat"lar (kitabın daha qədim qismi), həm də o biri hissələr Zərdüşt tərəfindən Ahura Məzdadan nazil olmuş ilahi vəhy kimi yazılmışdır. Bu məqsədlə çox vaxt müqəddəs kitabın mətnlərinə "Ahura Mazda Zərdüştə belə buyurdu" ifadəsi də artırılırdı.

Çingiz Qaçar. Qədim və orta əsrlər Azərbaycanın görkəmli şəxsiyyətləri. Bakı, 1997.

Avtomobilin tarixi

2010-03-25T22:40:00.004+04:00

İlk avtomobil

Özü hərəkət edən nəqliyyat vasitəsi hazırlamaq arzusu çoxdan bəri insanların beyninə hakim kəsilmişdi. Artıq orta əsrlərdə içərisində gizlədilən şəxslər tərəfindən idarə olunan nəqliyyat vasitələri peyda oldu. 1490-cı ildə Leonardo da Vinçi əllə idarə olunan araba düzəltdi. 1769-cu ildə Ceyms Uatt ilk buxar maşınını hazırladı. Uattın bu ixtirasından asılı olmadan fransız Kinyonun buxar avtomobilləri (1769-1770), Trevitikin poçt karetası (1801), Hankokun buxarla işləyən minik avtomobili (1822), habelə fransız buxar omnibusu (1873) peyda oldu. Beləliklə, özü hərəkət edən nəqliyyat vasitələri üçün buxarın kifayət qədər münasib hərəkətverici qüvvə olması faktı hamı tərəfindən qəbul edildi.

Eyni zamanda, özü hərəkət edən nəqliyyat vasitələrinin düzəldilməsi üçün digər istiqamətdə də işlər davam edirdi. 1806-cı ildə İsveçrə əyalətlərinin birində İsaak de Rivazonun emalatxanasında daxiliyanma mühərriki hesabına bir neçə metr irəliyə hərəkət edə bilən nəqliyyat vasitəsi hazırlandı. Benzin buxarı ilə havanı birləşdirmək və bu qatışıqdan hərəkətverici qüvvə kimi istifadə etmək ideyası ilk dəfə fransız Lenuarın ağlına gəldi. Bu primitiv mühərrik onun quraşdırıldığı avtomobilin Parisdən Juenvil-Le-Pona qədər məsafəni qət etməsinə imkanı verdi.

Qazolin mühərriki

Kölndə Nikolaus Otto kiçik emalatxana qurdu və orada Lenuarın qazolin mühərrikinin təkmilləşdirilməsi üzərində işlədi. Eksperimentlərdən birinin gedişində mühərrikin sonrakı inkişafı üçün həlledici əhəmiyyət daşıyan ideya, yəni daxiliyanma kamerasında qaz-hava qarışığının sıxılması və dördtaktlı iş tsikli ideyası meydana çıxdı. Otto öz ixtirasını 1876-cı ildə patentləşdirdi, lakin onun xəbəri yox idi ki, fransız mühəndisi Bo de Roşşa hələ 1862-ci ildə mühərrikin dördtaktlı iş prinsipini nəzəri cəhətdən əsaslandırmışdır. Buna görə də Roşşanın varislərinin şikayətindən sonra imperiya məhkəməsi 1886-cı ilin fevralında Ottonun patentini ləğv etdi. Bundan sonra istəyi və imkanı olan hər bir kəs dördtaktlı mühərriklərin hazırlanması ilə məşğul ola bilərdi. Qazolin mühərrikinin ixtiraçısı Ottodan sonra Qotlib Daymlerin adını çəkmək lazımdır, o, qarşısına ekipaj üçün yararlı olan yüngül benzin mühərriki hazırlamaq məqsədini qoymuşdu. Nəticədə 460 kub santimetr tutumlu sürətli birsilindrli mühərrik hazırlandı. Onun pərləri dəqiqədə 700 dövrə vururdu və gücü 1,1 kilovatta (1,5 at gücü) çatırdı. Bu mühərrik yandırma sistemi və buxarlandırıcı karbüratorla təchiz olunmuşdu.

Daha sonra Karl Bents 1885-ci ildə Mangeymdə mühərrik quraşdırılmış üçtəkərli ekipaj hazırladı, Daymler isə dünyada ilk motosikl hazırladı, onun təkərləri üzünə metal çəkilmiş taxtadan hazırlanmışdı, raması da taxtadan idi. Bu nəqliyyat vasitəsinin çəkisi 90 kiloqram, maksimal sürəti 12 km/saat idi. Mühərrik ventilyator vasitəsilə soyudulurdu və xüsusi rezindən hazırlanmış saylent-bloklarla ramaya bərkidilmişdi. 1886-cı ilin payızında Daymler daxiliyanma mühərriki quraşdırılmış ilk sürətli dördtəkərli avtomobil hazırlamaqla öz həmvətənlərini heyran etdi. Bu avtomobil saatda 18 kilometrədək sürət yığa bilirdi. 1889-cu il ümumdünya sərgisindən sonra Bentsin və Daymlerin avtomaşınlarının uğurunu gözləmək üçün çox vaxt lazım gəlmədi.

Müasir tipli avtomobil

Sonrakı illərdə mühərrikin gücü 15, 20 və hətta 45 kilovattadək (müvafiq surətdə 20, 30 və 60 at gücü) artdı. Ötürücü kəmər sistemi sonrakı dövrlərdə tətbiq edilmədi. Əvəzində müasir tipli avtomobil işlənib hazırlandı, onun konstruksiyasının ardıcıllığı aşağıdakı kimi idi: öncə mühərrik; sonra bəndləyici; ötürücü qutu; kardan valı; bölüşdürücü ilə birlikdə diferensial; və arxada sərt yay. Dişli çarxları və ling mexanizmi olan dördpilləli ötürücü qutu öz mövqeyini möhkəmləndirmiş oldu. Artıq konstruktorlar silindrlərin diametri ilə hərəkəti arasında nisbəti, silindrlərin doldurulması problemini və bir çox digər problemləri nəzərə alırdılar, bunlar daha güclü və qənaətcil mühərriklərin hazırlanması üçün mühüm məsələlər idi. İki əsrin qovşağında maqneto yandırma sistemi (Boş sistemi) meydana çıxdı.

Lakin sürətləri artmaqda olan avtomobillərin əyləcləri nisbətən zəif olaraq qalırdı. Əl əyləcini gücləndirmək üçün avtomobillər dayaqla komplektləşdirildi, avtomobili yoxuşda saxlamaq lazım gəldikdə dayaq cəld aşağı endirilirdi. Artıq 1900-cü ildə belə bir prinsip bərqərar oldu ki, avtomobildə iki müstəqil əyləc sistemi olmalıdır. İndi ayaq əyləcləri qabaq və ya arxa təkərləri bloklaşdırır, əl əyləci isə yardımçı funksiyanı yerinə yetirirdi.

O vaxtlar avtomobilin elektriklə işıqlandırılması praktikası hələ mövcud deyildi, karbidlə işıqlandırma daha geniş yayılmışdı.

İlk müsabiqələr və yarışlar avtomobillərin texniki cəhətdən təkmilləşdirilməsinə təkan verdi. 1900-cü ildə Qordon-Bennet kuboku uğrunda yarışlarda ilk dəfə dəqiq qaydalar müəyyən edildi: yarışa çəkisi 400 kiloqramdan yüngül və 1 tondan ağır olmayan avtomobillər buraxılırdı.

1906-cı ildən 1907-ci ilədək keçirilmiş Herkomer yürüşlərində yalnız dörd oturacaq yerli avtomobillərin iştirak etmək hüququ vardı. Onların avadanlıqları o vaxt ki, avtoturizm tələblərinə tam uyğun olmalı idi. İlk dəfə avtomobilləri mühərrikin gücündən asılı olaraq siniflərə bölməyə başladılar. Şahzadə Henrixin şərəfinə keçirilən sonrakı yarışlarda da qaydalar bu cür idi. Yarışlarda müəyyən reqlamentin bərqərar olması nəticəsində avtomobillərin istehsalında daha yüksək keyfiyyətli materiallardan, məsələn, yüngül metallardan istifadə etməyə başladılar. O dövrün proqressiv elementlərinə diyircəkli podşipnikləri, idarə olunan mexaniki klapanları, çoxpilləli ötürücü qutuları, təkmilləşdirilmiş karbüratorları, eləcə də mühərrikin gücünü və avtomobilin hərəkət sürətini artırmağa qadir olan bir çox digər detalları aid etmək olar.

1906-cı ildən “Qran-pri” adlandırılan yarışlar keçirilməyə başladı. Onlar Birinci Dünya Müharibəsindən sonra 1921-ci ilədək davam etdi. Məhz həmin dövrdə kompressorlu mühərriklərin tətbiqinə başlandı, belə mühərriklərin gücü sayəsində yürüş avtomobilləri çox böyük sürətlə hərəkət edə bilirdilər. Bundan başqa, həmin dövrdə müxtəlif avtomobil zavodları müxtəlif konstruksiyalı avtomobillər buraxmağa başladılar.

Marsın sirləri

2010-03-25T14:27:00.009+04:00

NASA tədqiqatçılarının bir qrupu yenidən iddia ediblər ki, Marsı hansısa sivilizasiyanın məhsulu kimi qələmə vermək düz deyil

NASA-da Marsın tədqiqi ilə uzun illər məşğul olan və beynəlxalq aləmdə kifayət qədər tanınan tədqiqatçıların bir qrupu yenidən iddia ediblər ki, bu sirli planet səthində müşahidə olunan proseslər təbii yollarla baş verir və onu hansısa sivilizasiyanın məhsulu kimi qələmə vermək düz deyil. Lakin Mars səthində baş verənlərin təbii proseslərlə əlaqələndirilməsi NASA-dakı digər bir qrup tədqiqatçı tərəfindən qəbul edilmir. Onların fikrincə, məsələnin belə qoyuluşu sivil inkişaf nəzəriyyəsi ilə uyğun gəlmir.

Belə ki, təbii yolla hər hansı obyektin dəqiq riyazi qanunlara əsasən öz-özünə ortaya çıxmasını iddia etmək məntiqsizlikdir. Son illərdə dəfələrlə öz sirləri ilə tədqiqatçıları heyrətləndirməkdə davam edən və dünyanın ən müəmmalı planeti adını alan Mars səthində baş verənlər yenidən diqqəti özünə cəlb edib. Belə ki, bu ilin sentyabr ayının 21-də “Mars-Ekspress” stansiyası tərəfindən çəkilən şəkillərdə Mars səthindəki müəmmalı, müəyyən qədər insan üzünü xatırladan təsvirlər daha aydın görünürdü. Amma bu dəfə daha əvvəllər çəkilən şəkillərlə müqayisədə insan üzündə aslana bənzəyən ştrixlər əmələ gəlmişdi. Alimləri heyrətləndirən də məhz bu idi. Görəsən Mars səthindəki insan üzü təsvirinin yavaş-yavaş şir siması halını almağa doğru dəyişməsi nə ilə əlaqədar idi? Hələlik, bu suala birmənalı cavab vermək mümkün olmasa da, alimlər arasında məsələyə münasibətdə fikir ayrılıqları ortaya çıxıb. NASA-da Marsın tədqiqi ilə uzun illər məşğul olan və beynəlxalq aləmdə kifayət qədər tanınan tədqiqatçıların bir qrupu yenidən iddia ediblər ki, bu sirli planet səthində müşahidə olunan proseslər təbii yollarla baş verir və onu hansısa sivilizasiyanın məhsulu kimi qələmə vermək düz deyil.

Marsda yaşayış olub

Lakin Mars səthində baş verənlərin təbii proseslərlə əlaqələndirilməsi NASA-dakı digər bir qrup tədqiqatçı tərəfindən qəbul edilmir. Onların fikrincə, məsələnin belə qoyuluşu sivil inkişaf nəzəriyyəsi ilə uyğun gəlmir. Belə ki, təbii yolla hər hansı obyektin dəqiq riyazi qanunlara əsasən öz-özünə ortaya çıxmasını iddia etmək məntiqsizlikdir. Bir də Marsda bir vaxtlar yüksək sivilizasiyanın olmasını və sonra onun hansısa səbəblər üzündən məhv olması barədə irəli sürülən ehtimalların doğru ola bilməsini bu planetin səthində su tapılması da sübuta yetirir. Digər tərəfdən də, söhbət yalnız Mars səthindəki müəmmalı, tez-tez gah insan, gah da şir simasını xatırladan təsvirdən getmir. Marsdakı hündür təpələr riyazi dəqiqliklə inşa edilən tikintiləri xatırladır. Aydın məsələdir ki, bu təpələr hansısa təbii psoseslər nəticəsində yarana bilməzdi. Nəhayət, Mars təpələrinin bəziləri yerdəki piramidaları xatırladır və bu da onun təbii yollarla əmələ gəlməsi ehtimalını şübhə altına alır. Tədqiqatçıların bəzilərinin fikrincə, yerdəki piramidalar özləri belə, kosmosdan sirli bir obyekt təsiri bağışlayır. Bütün bunlar da göstərir ki, Mars səthində bizə məlum olmayan hansısa bir sivilizasiyanın qalıqları mövcud ola bilər.

Marsı asteroid, yoxsa nüvə müharibəsi məhv edib?

Marsda mövcud olduğu hesab edilən sivilizasiyanın hansı səbəblər üzündən məhv olması ilə bağlı tədqiqatçılar arasında fikir ayrılıqları mövcuddur. Bəzi tədqiqatçılar Marsda yaşayışın planetin səthinə düşən asteroid nəticəsində məhv olduğunu irəli sürürlər. Belə bir fikir vurğulanır ki, məhz asteroid zərbəsi bir anda Marsın üst qatlarında və onun atmosferində nə varsa hamısını məhv edib. Amma bununla belə, Marsın nüvə müharibəsi nəticəsində məhv olduğu da ehtimal edilir. Bu ehtimalı irəli sürənlər özlərinin haqlı olduqlarını sübuta yetirmək üçün Mars səthində mövcud olan sirli obyektlərə istinad edirlər. Onların fikrincə, əgər həqiqətən də, Mars asteroid zərbəsi nəticəsində məhv olsaydı, onda onun səthində heç nə salamat qalmazdı və belə vəziyyətdə insan əlilə yaradılan hansısa obyektdən söhbət gedə bilməzdi. Marsın səthindəki mövcud sirli obyektlər bu planetin nüvə müharibəsi nəticəsində məhvedilmə ehtimalının daha böyük olduğunu göstərir. Bu ehtimalın tərəfdarları hazırda bütün canlıları məhv edən, ancaq yaşayış binalarının salamat qalmasına imkan verən silahların olmasına diqqəti cəlb edərək, Marsda da müharibələr zamanı oxşar qırğın vasitələrinin tətbiq edilə biləcəyini istisna etmirlər. Hər halda bu ehtimallar o qədər də ağlabatan görünmür. Çünki bunu sübut etmək üçün gərək Marsın səthinə insan ayaq bassın və burada baş verənləri tədqiq etsin. Bunun isə yalnız yaxın on ildə mümkün olacağı güman edilir. Nəhayət, Marsdakı sivilizasiyanın kosmosdan gələnlər tərəfindən məhv edildiyini irəli sürən tədqiqatçılar da az deyil. Belə bir fikir söylənilir ki, kosmosdan gələnlərlə Marsdakı yüksək sivilizasiya arasında baş verən toqquşma sonuncuların faciəsi ilə nəticələnib. Yeri gəlmişkən, onu da xatırladaq ki, yerdə bir vaxtlar mövcud olan və sirli şəkildə məhv olan Atlantidanın da məhz kosmosdan gələnlərlə müharibə nəticəsində məhv olduğu barədə saysız-hesabsız əfsanələr və rəvayətlər mövcuddur.

Təpələri insanlar inşa ediblər

Marsın Kidoniya adı verilən hissəsində baş verən müəmmalı hadisələri tədqiq edən tanınmış alim Mark Karlotto, Tom van Flandern və Adam Marturanın Marsda müəmmalı sivilizasiyanın qalıqlarının yaşaması barədə on illər bundan əvvəl irəli sürdükləri ehtimalların artıq reallığı əks etdirməsinə çoxları inanmağa başlayıb. Belə ki, Marsa bir-birinin ardınca göndərilən kosmik stansiyalardan yerə göndərilən şəkillər də bu sirli planetin səthində baş verən hadisələrin və orada riyazi dəqiqliklə “inşa” edilən təpələrin yalnız insan əməyinin məhsulu olması qənaəti yaradır. Əgər həqiqətən də, Marsda yüksək sivilizasiya olması təsdiq edilərsə və bunu sübut edən hansısa fakt tapılarsa, onda bəşər tarixində bu əsl inqilaba səbəb olacaq. Bu həm də Yerdə həyatın əmələ gəlməsi barədə bu günə kimi mövcud olan bütün təsəvvürlərin dəyişməsinə gətirib çıxara bilər. Hələliksə tədqiqatçıların diqqətini Mars səthində baş verən sirli hadisələrin, o cümlədən gah insan, gah da şir sifətini alan müəmmalı təsvirlərin qədim dövrlərdən günümüzə qədər gəlib çatan şəkillərlə oxşarlığı tədqiqatçıların diqqətini daha çox cəlb edir.
Qeyd edək ki, Marsa göndərilən kosmik gəmilərin yerə ötürdükləri şəkillərin tədqiqi göstərir ki, təpələrin başına insan və şir sifətini xatırladan təsvir sanki yapışdırılıb. Ümumiyyətlə, yarı şir, yarı insanı xatırladan təsvirlərə yer üzündə tez-tez rast gəlinməsi alimlərin fikrincə təsadüfi ola bilməz. Onlar belə təsvirləri hansısa sivilizasiyanın Yerdə və Marsda qoyduğu möhür hesab edirlər. Bütün bunlar da göstərir ki, Yerlə Mars arasında haçansa bir yaxınlıq olub. Ola bilsin ki, həqiqətən də, qədim əfsanələrdə deyildiyi kimi, Marsın məhv olması nəticəsində oradan insanların bir hissəsi Yerə köç edib. Məhz bu baxımdan tədqiqatçılar ilk astronavtın Mars səthinə ayaq basacağı günü səbirsizliklə gözləyirlər. Yalnız insan oğlu Marsa ayaq basandan sonra bu sirli planetin səthində baş verən müəmmalı hadisələrə və Yerə həyatın Marsdan gətirilib-gətirilməməsi məsələsinə aydınlıq gətiriləcək.

Atəşgahdakı sanskrit yazıları

2010-03-25T14:10:00.013+04:00

Atəşgah - qədim mənbələrdə Azərbaycan, xüsusilə də Bakı bölgəsi əbədi odların yandığı yer kimi qeyd edilib

Od məbədi olan "Atəşgah" Bakının 30 kilometrliyində, Abşeron yarımadasının Suraxanı qəsəbəsinin cənub-şərq hissəsində yerləşir. "Atəşgah" XVII-XVIII əsrlərdə təbii qazın çıxdığı əbədi sönməz alovların yerində inşa edilmiş od məbədidir. Məbədin ən erkən tikilişi olan tövlə eramızın 1713-cü ilinə aiddir, mərkəzi məbəd-səcdəgahı isə 1810-cu ildə tacir Kançanaqaranın vəsaiti ilə tikilmişdir.

Atəşgahın tarixi və memarlıq üslubu

Abidə dənizdən azacıq aralı, Abşeron yarımadasındakı Suraxanı kəndinin cənub-şərq qurtaracağında, neft mədənlərinin yaxınlığında olub, hazırda hər tərəfdən onların əhatəsindədir. Abidənin tikildiyi yerin relyefi düzənlikdir. Hücrələr və ibadətgah XVII-XIX əsrlər ərzində müxtəlif vaxtlarda tikilmişdir. Hücrələr XVII əsrin sonlarında ümumi hasara alınmışdır. "Atəşgah" Bakıda yaşayan üzvlərinin əksəriyyəti şimali Hindistandan çıxmış və sinkhlər kastasına mənsub olan hind icması tərəfindən inşa edilmişdir. Karvansaranı xatırladan bütün tikili planda qapalı beşguşə formasında olub, vaxtilə zəvvarlara xidmət üçün istifadə edilən 24 hücrədən və bir otaqdan ibarətdir. Qapalı beş guşəli divarların əmələ gətirdiyi həyətin ortasında rotonda şəkilində ibadətgah var. Onun ortasındakı quyudan məbədin gümbəzin dörd küncü üzərində də yanan qaz (metan) çıxardı. Məbəd özü hər tərəfdən açıq olan dördbucaqlı tikilidən ibarətdir. Məbədin Balaxanıya baxan şimal divarındakı tağın üstündə hind dilində kitabə quraşdırılmışdır. Hücrələrin girişi üzərində hind dilində kitabələr həkk olunmuşdur. İyirmi belə kitabədən biri farscadır. Məbədin şimal-şərq tərəfdən yaxınlığında, hazırda tamamilə daşla doldurulmuş dördkünc çala var. Vaxtilə burada ölmüş hindlilərin cəsədləri "müqəddəs od"da yandırılırdı. Cənub-şərq tərəfdə isə yenə də daşla doldurulmuş su quyusu var. Suraxanı "Atəşgah"ı məbədin özündən, hind guşənişinlərinin hücrələrindən və zəvvarlar üçün otaqlardan ibarət idi. Atəşgahı göründüyü kimi, bu abidəni sifariş vermiş hindlilərin planı üzrə yerli ustalar tikmişlər.

Məlum olduğu kimi, Bakı bölgəsi hələ erkən orta əsr mənbələrində əbədi odların yandığı yer kimi qeyd edilmişdir. Bu haqda ilk məlumata V əsr Bizans müəllifi Panili Priskdə rast gəlinir. Abşeron yarımadasında - Pirallahı adasında, Suraxanı kəndində, Bakı buxtasında. Şubanı dağında yanar qaz çıxmasını orta əsr erməni, VII-X əsrlər ərəb müəllifləri-Əl-Istəxri, Məsudi və b. daha sonrakı dövr Şərq və Qərbi Avropa mənbələri də göstərmişlər. Təsadüfi deyil ki, İçəri Şəhərdəki Cümə məscidinin atəşpərəst zərdüştlərin məbədgahının yerində tikilməsi haqqında rəvayət Bakı əhalisi arasında indiyədək yaşayır. IX əsrdən başlayaraq və sonralar ərəb, fars və türk mənbələrində Bakı və onun ətrafından atəşpərəstlərin yaşadığı əbədi odlar şəhəri kimi danışırlar.

Ümumiyyətlə, Atəşgah plan quruluşuna görə şəhər karvansaraylarına oxşayır. Abidə memarlıq üslubuna görə hələ Midiya dövründən Azərbaycanda yayılmış od səcdəgahlarının tikinti ənənələrini əks etdirir. Lakin o, özündə bəzi hind məbədlərinin əlamətlərini saxlayıb.

Atəşgah - zərdüştlərin ibadətgahı

Bizans diplomatı Prisk yazırdı:

"Midiyaya basqın edən hunlar geri qayıdarkən başqa yolla döndülər və dənizdəki qayadan yüksələn alovun yanından ötərək vətənlərinə qayıtdılar".

Erkən orta əsrlərdə Azərbaycan əhalisinin əksəriyyəti atəşpərəstlik, yəni Zərdüşt dininə sitayiş edirdi. Hətta qədim Azərbaycan dövləti olan Atropatenanın dövlət dini Zərdüşt dini olub. Bu baxımdan atəşpərəstlərin qədim abidələrindən biri Azərbaycanda yerləşir. Atəşgah adlanan bu tarixi abidə Suraxanıdadır. Bura öz odu-alovu ilə atəşpərəstlərin ən müqəddəs ziyarətgahı hesab edilirdi. Onlar dünyanın ən müxtəlif ölkələrindən ocağa ziyarətə gəlirdilər. Məbədin kahinləri müqəddəs alovu gün ərzində tez-tez yoxlayıb onu sönməyə qoymurdular. Bu ənənə ərəb istilasına qədər davam etdi. Ərəblərin Azərbaycanı istilasından, əhalinin islamı qəbul etməsindən sonra zərdüştlərin ibadətgahı unuduldu. Zərdüşt dinindən dönmək istəməyənlər isə təqib edildiyindən ölkəni tərk etdilər. Nəticədə ibadətgah baxımsızlıqdan uçub dağıldı.

Hindlilər tərəfindən atəşgahın yenidən ziyarətgaha çevrilməsi

Suraxanıda oda sitayiş XV əsrdən sonra Hindistanla iqtisadi və mədəni əlaqələrin inkişafı ilə əlaqədar yenidən başlamışdır. Hindistanla hələ qədimlərdən əlaqələr mövcud olmuşdur. Bunu Azərbaycanın bir sıra rayonlarında və Abşeronda "kauri" balıqqulağının tapılması da göstərə bilər. Bu balıqqulağı Xəzər faunasına mənsub deyil. Hind okeanında və digər ölkələrdə təsadüf edilən həmin balıqqulağından qədim dövrlərdə mübadilə vasitəsi, pul-sikkə kimi istifadə olunurdu. Mingəçevirdə və Azərbaycanın digər yerlərində Tunc dövrünə və erkən orta əsrlərə aid çoxlu kauri tapılması Azərbaycanın Hindistanla, ehtimal ki, Iran vasitəsilə ticarət əlaqələrinin mövcudluğuna dəlalət edir. Hindistanla iqtisadi və mədəni əlaqələr orta əsrlərdə xüsusilə güclənmişdi. Rusiyadan Çinə qədər bütün torpaqların monqol hakimiyyəti altında birləşdiyi XIII əsrdən etibarən beynəlxalq ticarət üçün şərait yaranması ilə bağlı olaraq Azərbaycanın uzaq ölkələr - Hindistan və Çinlə əlaqələri xeyli genişləndi. XV ərdə Bakıda, Şamaxıda, Təbrizdə və Azərbaycanın digər şəhərlərində hind tacilərinin koloniyaları mövcud olmuşdur. Bu şəhərdə onların öz karvansaraları var idi. Köhnə Bakı qalasında (İçəri şəhərdə) XV əsrə aid Multanı hind karvansarası bu günədək qalmışdır. Başlıca olaraq, Şirvanda, Şamaxıda, Ərəşdə və digər yerlərdə istehsal olunan xam ipək alan hind tacirləri Azərbaycanda XV əsrdə və sonralar ticarət etmişlər. Mənbələrdə XVIII əsrdə Hindistandan Bakı yaxınlığındakı Suraxanıya əbədi oda sitayiş üçün hind zəvvarlarının gəldiyi qeyd edilir. XVIII əsrdə varlı hind tacirləri Suraxanıda nadir abidə-od məbədi və hindli zəvvarlar üçün hücrələr tikdirdilər. Atəşgahda yaşayan guşənişin oda səcdə edir, tərki-dünya (asket) həyat tərzi sürərək, ruhlarını xilas və bədənini tələf etməyə çalışırdılar. Atəşgahdakı kitabənin oxunması Suraxanı atəşpərəstlərin hind mənşəli olmasını, eləcə də, hücrələrdən, karvansaradan və ibadətgahdan ibarət olan Atəşgahın ən yüksək tərəqqiyə çatdığı XVIII əsr ərzində müxtəlif vaxtlarda tikildiyini dəqiq müəyyənləşdirir. Hücrələr XVIII əsrin sonlarında ümumi hasara alınmışdır. Məbəd bu günədək həmin şəkildə qalmışdır. Şardenin məlumatına görə, XVIII əsrin 60-cı illərində Suraxanı od məbədinə həm gəbr-pars, həm də hindli atəşpərəstlər gəlirdilər. Atəşgahın 8 saylı hücrəsindəki farsca tərtib olunmuş kitabə 1745-ci ildə burada iranlı zərdüştlərin od məbədi olduğunu göstərir. 1950-ci ildə hind alimi C.M.Unvala Atəşgahdakı 16 kitabənin, o cümlədən farsca kitabənin, özünün təklif etdiyi müxtəsər oxunuşu ilə, fotoşəkilini dərc etdirmişdir. 1963-cü ildə M.S.Nemətova həmin kitabənin oxunuşunu və tərcüməsini dərc etdirərək, mənzum mətnin mənasını başa düşmədən bəzi sözlərin (onların bəziləri - badek, sad, zu, sənaməd düzgün oxunmamışdı) tərcüməsini vermişdir. Farsca kitabənin təqdim etdiyimiz oxunuşunda və tərcüməsində biz kitabənin ümumi məzmununa istinad etmiş və formasını nəzərə almışıq:

"Atəşpərəstlər çılpaq dağlar kimi cərgəyə düzülmüşlər.
İsfahanlı Badek (Badükubə, yəni, Bakı) şəhərinə çatdı.
O dedi: qoy, mehmannavaz məbədə yeni il uğurlu gəlsin.

(onun) mənzili (yatağı) səki oldu. Qız bürcü (şəmsi İran ilinin altıncı ayına uyğun gələn zodiak işarəsi), 1158-ci il (eramızın 1745-ci ilinə müvafiqdir)".

Kitabə üçüncü şəxsin adındandır. Birinci misrada - "Atəşpərəstlər çılpaq dağ kimi cərgəyə düzülmüşlər" - kitabə müəllifinin məbəddə gördüyü cərgəyə düzülmüş lüt hindlilərin onda oyatdığı ilk təəssüratı verilmişdir. İkinci misrada müəllif özü haqqında danışır. İranın İsfahan şəhərindən gəldiyini və Badek şəhərinə çatdığını bildirir. Məlumdur ki, XVIII əsr Şərq mənbələrində Bakının adı Badükubə kimi yazılırdı. Şerin qafiyəsini saxlamaq üçün Badükubə sözü ixtisar şəklində - Badek kimi yazılmışdır. İranlı zərdüşt Bakıya, yəni Suraxanıya yeni ildən sonra gəlmişdir. Bu, kitabənin qonaqcıl məbədə xeyir-dua verilən üçüncü misrasından aydın olur. Dördüncü misradakı "rəf" sözündə yer çatmadığından nöqtə "f" hərfindən bir qədər sağda qoyulmuşdur və buna görə də əvvəlki müəlliflər tərəfindən heç bir mənası olmayan "zu" kimi yanlış oxunmuşdur. Dördüncü ibarə - "(onun) mənzili (yatağı) səki oldu" - hücrələrində çarpayı əvəzinə daş səkilər olan zəvvarların məişət şəraitini dəqiq göstərir. Sonrakı "snabəl" sözü Qız bürcünü, yə'ni şəmsi İran ilinin altıncı ayına müvafiq gələn zodiak işarəsini bildirir və aşkara eramızın 1745-ci ilinə uyğun gələn 1158-ci ildə həkk olunmuşdur. Bu kitabə göstərir ki, zərdüşti gələr öz ibadətgahlarını unutmamış və həmin ibadətgah artıq bir neçə əsrdən bəri hindlilərin od məbədinə çevrilsə də, əsrlər boyu onu ziyarət etmişlər. Suraxanı Atəşgahının beş kitabəsi V.M.Sısoyev tərəfindən Hindistana göndərilmiş və orada oxunmuşdur. Həmin kitabələr ingilis dilindən rus dilinə tərcümə olunaraq 1946-cı ildə dərc edimişdir. İngiltərə səyyahı Cekson Atəşgahda 18 kitabəni qeyd etmişdir. Onlardan on beşi ithafdır. İlk kitabə 1713-cü ilə, sonuncu 1827-ci ilə aiddir. Kitabələrdə hücrələrə yardım göstərmiş şəxslərin adları xatırlanır. Onlar sanskrit sözləri qarışmış hind dilindədir. Kitabələrin bəziləri qurmukhi, bəziləri isə naqari şrifti ilə yazılmıdır. Atəşgahda yaşayan hindlilərin çoxu Hindistanın şimalından -Lahordan, Tenessirimadan, Kaçbudidən, Multandan və i.a. gəlmişdilər və hind dilində danışrdılar. Həmvətənlərinin - hind tacirlərinin, xüsusilə Salyan balıq vətəqələrini icarəyə götürmüş Sobr Maqundacın pul yardımından istifadə edən hindlilər günlərini rahatcasına müqəddəs odu sakit-sakit seyr etməklə keçirirdilər. İbadət üçün isə brəhmən var idi. 1860-cı ildə akademik B.Dorn Atəşgahda olmuşdur. Bu zaman məbəddə beş hindli var idi. Yerli Bakı sakinlərindən biri B.Dorna məlumat vermişdir ki, hindlilər dörd təriqətə bölünmüşdülər: birinci təriqətin ardįcılları ölülərini odda yandırırdılar(atəşilər), ikincilər onların külünü küləyə sovururdular (badilər), üçüncülər külü suya axıdırdılar (abilər), dördüncülər meyitləri torpağa basdırırdılar (xakilər). 1880-cı ildə Atəşgahda tək qalmış sonuncu hindli Hindistana gedir.

Yazıçılar Atəşgah haqqında

Atəşgah səyyahların, yazıçıların, rəssamların, alimlərin nəzər-diqqətini xüsusilə cəlb edirdi. Möcüzəni görmək üçün atəşgaha Mendeleyev, Vereşşaqin, Düma ata və bir çox səyyahlar gəlib. Xüsusilə Dümaata gördüklərindən çox heyrətlənib. O, «Qafqaz səfəri» adlı əsərində Suraxanıdakı Atəşgahı çox gözəl təsvir edib. Düma ata yazırdı:

"Bakıdan atəşpərstlərin müqəddəs məbədi Atəşgaha gedəndə yolun yarıdan çoxu dəniz qırağı ilə uzanırdı. Mənzil başına çatmağımız iki saat çəkdi. Təpəliyə qalxdıqda qarşıda təsəvvürə gəlməyən qəribə bir mənzərə açıldı. Atəşgah dövrəsindəki binalar, tüstü və alov sovuran yüzlərlə irili-xırdalı ağaclar ovuc içi kimi görünürdü. Külək əsdikcə alov zolaqları, dilləri sanki qəribə rəqslər edir, gah bulaq kimi qaynayır, gah dalğa tək yan-yörəyə hücum edib şahə qalxır, gah da gözlənilmədən ucalırdı. Elə bir təsəvvür oyadırdı ki, külək alovla oynayır, onlar bir-birinə sarılır, sonra bir-birilə əlbəyaxa olurlar. Külək nə qədər cəhd edirdisə, odu, alovu söndürə bilmirdi".

Gündoğan tərəfdəki qapıdan (Atəşgahın bir qapısı var) içəri girdikdə yazıçının diqqətini dördbucaqlı tikili-səcdəgah cəlb edir. Bu gün də həmin abidə yerindədir. Üstü gümbəzlə örtülən səcdəgahın divarında hind dilində kitabə var. Onun mərkəzində əbədi od yanır, sitayişlə əlaqədar burada müxtəlif dini ayinlər icra edilir və qurbanlar kəsilirdi. Səcdəgahın yaxınlığında isə içərisində «müqəddəs od» olan çala mövcuddur. Burada atəşpərəstliyə sitayiş edən insanların cəsədləri yandırılırdı. Sonralar səyyahların ibadətin gedişini izləməsi üçün giriş qapısının üstündə balaxana (balaxana - bir sıra Şərq ölkələrində binanın üstündə tikilən otaqdır) tikildi.

Atəşgahın həyətində su üçün hovuz, azuqə saxlamaq üçün isə quyular olub. Quyuların ən dərini 18 metr idi. Bu gün həmin quyular doldurulub. Lakin ona yaxınlaşdıqda qaz iyini hiss etmək mümkündür. Qeyd edək ki, Atəşgahın beşguşəli daxili həyəti hücrələrlə əhatə edilib. Hücrələrin girişi üzərində hind dilində kitabələr həkk olunub. Belə kitabələrin sayı iyirmidir, onlardan yalnız biri farscadı.
İndira Qandinin Atəşgahı ziyarət etməsi

Oktyabr inqilabından sonra Suraxanı məbədi kerosin zavoduna çevrildi. Gümbəzindəki od isə söndürüldü. Yalnız 70-ci illərin əvvəllərində İndira Qandi müqəddəs yeri ziyarət etmək arzusunda olduğunu bildirdikdən sonra yerli rəhbərlik əl-ayağa düşdü. Məbədin ərazisi zir-zibildən təmizləndi, ora gedən yol asfaltlandı, tikili təmir edildi. Ən əsası isə məbəddə qaz yenidən yandırıldı. İndira Qandi səfərindən çox razı qaldı.

Əfsanəvi Atlantida

2010-03-24T21:38:00.018+04:00

Mif yoxsa həqiqət

Artıq üçüncü minillikdir ki Atlantida barədə olan afsanələr insanları rahat buraxmır. Bu müəmmalı kontinent barədə 6 minə yaxin cild kitab dərc edilib. Lakin indiyə qədər Atlantidanın varlığı və onun harda yerləşməsi barədə dəqiq məlumat yoxdur. Buna baxmayaraq onun tapılması ilə, tarixin bir çox sirri çözüləcək.

Atlantidanın faciəvi tarixi haqqında məlumatlara ilk dəfə qədim yunan filosofu Platonun əsərlərində rast gəlinib. Təxminən 2 min il yaşı olan həmin əsərlərdə Atlantida adasının Atlantik okeanda yerləşdiyi qeyd olunur. Yazdıqlarından belə aydınlaşır ki, Atlantidadan qərbdə nəhəng Amerika materikinin mövcudluğu Platona məlum olub. Onun Atlantida haqqında qeydlərinə olan maraq da daha çox bununla bağlıdır. Çünki Platonun müasirlərinə Yer kürəsinin quruluşu tam dəqiqliyilə məlum ola bilməzdi.

Filosof Atlantida barəsində qeydlərini belə yekunlaşdırır: “Dəhşətli zəlzələ və subasması nəticəsində bizim ordumuz bir gün və gecə ərzində torpağa gömüldü. Atlantida adası da dənizin dərinliklərində gözdən itdi. Bu səbəbdən də indi həmin dəniz gəmiçilik üçün yararsızdır. Batmış adanın əvəzində qalan bərkimiş çirkab gəmilərin hərəkətinə mane olur”.

Platona inanmaq olarmı?

Platonun tarixi rəvayətindən belə anlaşılır ki, Atlantida okeanın dibinə çökməklə məhv olub. Ancaq çökmə o qədər də dərin olmayıb. Vulkan külü dəniz suyunu qatılaşdıraraq gəmilərin hərəkətini çətinləşdirib. Ehtimallara görə, suyun altında qalmış Atlantidanın okeanın dərinliyinə doğru çökməsi hələ uzun müddət davam edib. Ancaq Platon Atlantidanın məhv olduğu tarixi dəqiq göstərməyib. Sadəcə, afinalılarla atlantlar arasındakı həmin ərəfəyə təsadüf edən mifik müharibə barəsində danışmaqla kifayətlənib. Atlantoloqlar hesab edirlər ki, bu müharibənin sona çatması ilə Atlantidanın məhv olmasını çox qısa zaman intervalı ayırır. Atlantidanın qalıqlarından tapılan mədəniyyət nümunələri isə müəyyən mülahizələrə əsas verir. Platona görə, analoji mədəniyyət nümunələri məhz həmin mifik savaş dönəminə aiddir. Bu isə Atlantidanın məhvinin təxminən 12 min əvvələ təsadüf etməsi haqqında təsəvvürlər yaradır.

Bəşər tarixinin sonrakı dövrlərində Atlantidanın taleyinə bir çox elm adamları da maraq göstərib. Onların bəziləri Atlantida faciəsini Platonun uydurması sayırdılar. Hesab edirdilər ki, Platon bu uydurması ilə gələcək nəsillərə öz həmvətənləri haqqında mifik qəhrəmanlıq tarixi hədiyyə etmək istəyib. Ancaq Platonun Atlantida barədə məlumatlarına ciddi yanaşaraq elmi araşdırmalar aparanlar da yox deyil. Onların sırasında amerikalı konqresmen İ.Donelli xüsusi yer tutur. Atlantida ilə bağlı tarixi materialları araşdıraraq 1882-ci ildə “Atlantida - subasmaöncəsi dünya” əsərini qələmə alan İ.Donelli hətta “atlantologiyanın atası” kimi qəbul edilirdi. Bu mövzuda apardığı araşdırmalardan sonra İ.Donelli Platonun reallıqda mövcud olmuş nəhəng adanı təsvir etməsi haqqında mülahizə irəli sürmüşdü. O hesab edirdi ki, Atlantida ilk və ən qədim bəşəri sivilizasiyanın məkanı olub. Axı hindu, skandinav və s. dünya xalqlarının mifologiyalarında qalan allahların hamısı Atlantida vətəndaşları sayılır. Böyük ehtimalla Atlantidanın ən qədim kaloniyası Misir olub. Bu səbəbdən də Misir sivilizasiyasını Atlantida sivilizasiyasının təzahürü saymaq olar. Bürünc əsri Avropaya məhz Atlantidadan ayaq açıb və ilk dəfə dəmirdən atlantlar istifadə ediblər. Və Atlantida dəhşətli fəlakət nəticəsində məhv olub. Adanın bütün əhalisi okean sularının altında qalıb.

Quldarlıq imperiyasını çökdürən dörd fəlakət...

İ.Danellinin davamçılarından olan Vilyam Skott-Elliot 1896-cı ildə yazdığı “Atlantida tarixi” adlı əsərində bu ada haqqında daha dolğun məlumat verməyə çalışıb. V.Skott-Elliot tərəfindən tam həqiqət kimi təqdim olunan konsepsiyaya görə, Atlantida bizim eradan yüzlərlə min əvvəl yüksək inkişaf səviyyəsinə çatmış sivilizasiyaya malik olub. Bu unudulmuş qitə Atlantik okeanın böyük bir hissəsini tuturmuş. Onun sərhədləri şimaldan indiki İslandiyaya, cənubdansa müasir Rio-de-Janeyro şəhərinə qədər uzanırmış. İlk kataklizm təxminən 800 min il əvvəl baş verib. Nəticədə Atlantida öz əvvəlki relyefini itirməyə başlayıb. Amerika materiki bu nəhəng adadan ayrılıb. İkinci geoloji fəlakət 200 min əvvələ təsadüf edir. Atlantida ikiyə - Ruta adlanan nisbətən böyük şimal və ondan kiçik Daitya kimi məlum olan cənub hissələrinə bölünüb. Daha dəhşətli üçüncü kataklizmsə, 80 min il əvvəl baş verib. Bu dəfə də Atlantida öz mövcudluğunu qoruyub. Ancaq bu mövcudluq nəhəng Atlantidanı, sadəcə, Rutanın qalığı olan Poseydanidaya çevirib. Platonun haqqında danışdığı Atlantida da əslində onun kiçik hissəsi olan Poseydanidadır. Nəhayət, bizim eradan əvvəl 9564-cü ildə dördüncü və sonuncu fəlakət baş verib. Və okean Atlantidanı həmişəlik olaraq udub. Bunun nəticəsində planetimizin müasir quru və dəniz sərhədləri indiki görüntülərini alıb. Skott-Elliota görə, Atlantidanın iki milyonluq əhalisi olan paytaxtı Stavorot adlanıb. Bu şəhər müasir parkları xatırladan yaşıllıqlarla əhatə olunubmuş. Paytaxtın kənar hissəsindəsə, əsasən hakim sinfin təmsilçilərinə məxsus villalar yerləşirdi. Stavorot şəhərinin hələ ikinci kataklizm nəticəsində məhv olduğu ehtimal edilir. Atlantida cəmiyyətisə quldarlıq üzərində təşəkkül tapıbmış.

Atlantlar reaktiv raketlərlə Marsa uçublar...

Atlantida haqqında mülahizələr yalnız onun məhv olması ilə bağlı məlumatlarla məhdudlaşmır. Həmin mülahizələr içərisində Atlantik okeanda yerləşmiş bu mifik ada boyu yayılan quldarlıq imperiyasının çiçəklənmə dövrü barəsində də iddialara rast gəlinir. V.Skott-Elliot məlumat verir ki, qızıl əsrinin sonunda Atlantidanın reaktiv aviasiya sahəsi yüksək inkişafa çatmışdı. Ümumiyyətlə, Atlantida sivilizasiyasının yüksək inkişaf səviyyəsi ilə bağlı konsepsiyanın tərəfdarları odsaçan və səs-küylə uçan nəhəng əjdahalar, eləcə də qeyri-adi təsvirli cisimlər barədə çoxsaylı məlumatlara istinad edirlər.

Belə məlumatlara adətən yunanların, germanların, slavyanların, çinlilərin, hinduların və digər xalqların qədim mifoloji rəvayətlərində rast gəlinir. Konsepsiyaya görə, bütün bunlar Atlantidanın reaktiv gəmiləri haqqında öz təsvirini dəyişmiş dumanlı təsəvvürlərdir. Bu təsəvvürlər hava hücumu taktikası tətbiq edən atlantların cəza ekspedisiyaları barədə xəbər verir. Əlbəttə, belə mükəmməl texnikaya malik olsaydılar, atlantlar fəlakətdən qaçmağa cəhd göstərərdilər. Doğrudan da atlantoloqların mülahizələri arasında Atlantidanın çökdüyü vaxt hakim sinfin müəyyən hissəsinin reaktiv gəmilər vasitəsilə xilas olduğu barədə iddialara rast gəlinir. Onların qənaətinə görə, ali təbəqənin təmsilçiləri (krallar, kahinlər və s.) əsasən Amerika və Afrikaya, eləcə də kosmik raketlərlə başqa planetlərə - Venera və Marsa pənah aparıblar. Ancaq reaktiv gəmilər məhdud saylı səlahiyyətli və qüdrətli təbəqənin nəzarətində olduğundan onlar vasitəsilə fəlakətdən canını qurtaranlar o qədər də çox olmayıb. Xilas olub, Amerika və Afrikaya üz tutanlarsa, yeni vətənlərində vaxtilə Atlantidada sahib olduqları qüdrətlərini itiriblər. Və yerli əhali ilə qaynayıb-qarışmaq məcburiyyətində qalıblar. Onların sonralar köhnəlmiş və yanacaq ehtiyatlarını tükədərək yararsız hala düşmüş gəmilərinin qalıqları isə atlantların qəd¬dar cəza ekspedisiyalarını xatırlayan digər xalqlar tərəfindən məhv edilib.

Göründüyü kimi, Atlantida haqqında çoxsaylı və müxtəlif mülahizələr mövcuddur. Bu mülahizələr hər bir halda belə bir adanın doğrudan da mövcud ola biləcəyindən xəbər verir. Ancaq bəşər övladı Atlantida müəmmasını açmaq üçün hələ də maddi sübutlara sahib deyil. Deməli, qədim yunan filosofu Platonu özündən tarix uydurmaqda suçlayanların mülahizələri də yaşamaq hüququna malikdir. Bununla belə, həqiqətlə uydurma arasındakı məsafənin qət edilməsi yəqin ki, gələcək nəsillərin öhdəsinə düşəcək.